jump to navigation

“จำวัด-จำพรรษา-จำศีล” ทำไมต้องจำ “จำ” คำเขมรที่ยืมมาใช้ในภาษาไทย ថ្ងៃសុក្រ 20 ខែ​មីនា 2020

Posted by សុភ័ក្ត្រ in អំពី​ភាសា, អំពីភាសា, ภาษาไทย.
add a comment

อักษรเขมรโบราณ ศิลาจารึกปราสาทบันทายศรี พุทธศตวรรษที่ 16

พจนานุกรมฉบับบัณฑิตยสถานอธิบายคำว่า “จำ” ไว้ใน 4 ความหมายด้วยคือ (1) ก. กำหนดไว้ในใจ, ระลึกได้ (2) ก. ลงโทษด้วยวิธีเอาโซ่ตรวนล่ามไว้ เช่น จำโซ่ จำตรวน, ลงโทษด้วยวิธีขัง (3) ก. อาการที่ต้องฝืนใจทำ (4) (โบ) น. ชายผ้า โดยในความหมายที่ 1ที่ว่า “ก. กำหนดไว้ในใจ, ระลึกได้, เช่น จำหน้าได้” นั้นมีความอธิบายต่อไปว่า “ลูกคำของ ‘จำ 1’ คือ จำพรรษา  จำวัด  จำศีล ”

เมื่อค้นคำอธิบายต่อไปของลูกคำในความหมายที่ 1 พจนานุกรมฉบับบัณฑิตยสถานอธิบายว่า จำวัด “ก. นอนหลับ (ใช้แก่ภิกษุสามเณร)”จำพรรษา “ก. อยู่ประจำที่วัด 3 เดือนในฤดูฝน (ใช้แก่พระสงฆ์)”  และ จำศีล “ก. ถือศีล, รักษาศีล”

ถึงตรงนี้จะเห็นว่า “จำ” ที่อธิบายไว้แต่ต้น เมื่อเอามาผสมเป็นคำว่า “จำวัด-จำพรรษา-จำศีล” แล้วความหมายดูจะลักลั่นกันอยู่บ้าง ที่เป็นเช่นนี้เพราะคำว่า “จำ” นั้นไม่คำไทย แต่เป็นคำเขมร

ความเข้าใจในเรื่องนี้ ขออ้างอิงจากข้อเขียนของ รศ.ดร.ศานติ ภักดีคำ ในหนังสือ “แลหลังคำเขมร-ไทย” (สนพ.มติชน, ธันวาคม 2562) ที่เปิดพจนานุกรมเขมรอธิบายคำว่า “จำ” พจนานุกรมเขมรฉบับพุทธศาสนบัณฑิตย์ พ.ศ. 2512 อธิบายว่า “เฝ้าอยู่ไม่ไปไหน, อยู่ดูแลรักษา”

เพราะคำว่า “จำ” นั้นเป็นคำเขมรโบราณ ที่พบในสิลาจารึกโบราณเขียนในณุปแบบต่างกัน เช่น จํ, จม และจำ แต่มีความหมายเดียวกันคือ “เฝ้า, เฝ้าดู, เฝ้ารักษาเป็นพิเศษ”

นอกจากพจนานุกรมเขมร ผู้เขียน (รศ.ดร.ศานติ ภักดีคำ) ยังมีอ้างอิงข้อความ ในศิลาจารึก K. 732 มีข้อความตอนหนึ่งว่า “ถเว ตโปวน จําวรุษ แปลว่า “ทําตโปวนจําพรรษา มาเป็นหลักฐานอีกด้วย คําว่า จําพรรษา (จําวรุษ) เป็นคําที่มีใช้ในศิลาจารึกเขมรโบราณ หมายความว่า “เฝ้าอยู่ไม่ไปไหนในฤดูฝน”

ดังนั้นคําว่า จํา ที่มาจากภาษาเขมรโบราณแปลว่า “เฝ้า อยู่ไม่ไปไหน, อยู่ดูแลรักษา” เมื่อประสมเป็นคําว่า จําวัด จําพรรษา และ จําศีล ความหมายจริงๆ ของคํา ว่า จําวัด จึงหมายถึง “เฝ้าอยู่ที่วัด (นอน)” จําพรรษา หมายถึง “เฝ้าอยู่ไม่ไปไหนในฤดูฝน” และ จําศีล หมายถึง “อยู่รักษาศีล” เมื่อรู้รากที่มาของคำ การทำความเข้าใจจึงง่ายขึ้น เอวังก็มีด้วยประการฉะนี้


เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อวันที่ 20 มีนาคม 2563

https://www.silpa-mag.com/culture/article_47142

ខ្មែរ​ត្រង់​ណា​? ថ្ងៃ​ព្រហស្បតិ៍ 19 ខែ​មីនា 2020

Posted by សុភ័ក្ត្រ in ចម្រៀង, វីដេអូ, អំពី​ភាសា, អំពីភាសា, ภาษาไทย.
1 comment so far

  • ដំណើរ​ដើម​ទង

កាល​ពី​ខែ​កុម្ភៈ (​២០២០​) កន្លង​ទៅ​នេះ គ្រូ​បង្រៀន​ជន​ជាតិ​ថៃ នៅ​ខេត្ត​ស្រីស្លាកេត​​ម្នាក់​ បាន​បង្ហោះ​វីដេអូ (​ទំនង​ជា​ការ​បង្ហោះ​លេង តាម​ទម្លាប់​) ត្អូញ​ត្អែរ​ពី​រឿង​តម្រួត​ថៃ​​តែង​តែ​ចាប់​គាត់ និង​ដេញ​ដោល​​សួរ​រក​បណ្ណ​អន្តោ​ប្រវេសន៍ ដោយ​សារ​គិត​ថា​គាត់​គឺ​ជា​ជន​ជាតិ​ខ្មែរ (​កម្ពុជា​) មក​ធ្វើ​ការ​រក​ស៊ី ឬ​រស់​នៅ​ខុស​ច្បាប់​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ថៃ​។ ការ​សង្ស័យ​របស់​តម្រួត​ថៃ​គ្រប់​ពេល​បែប​នេះ ទំនង​ដោយ​សារ​ភាសា​ថៃ​របស់​គាត់​ដែល​និយាយ​ជាប់​សំនៀង ប្រដូច​នឹង​ខ្មែរ​និយាយ​ភាសា​ថៃ ព្រម​ទាំង​មុខ​មាត់​របស់​គាត់​ផង​។

វីដេអូ​របស់​គាត់​ត្រូវ​បាន​បណ្ដាញ​សារព័ត៌មាន​ថៃ​យក​ទៅ​ចុះ​ផ្សាយ​​ជា​បន្ត​បន្ទាប់ ធ្វើ​ឲ្យ​គាត់​ល្បី​ពេញ​បណ្ដាញ​សង្គម​។ បាទ មិន​ខុស​ទេ រឿង​រ៉ាវ​របស់​គ្រូ​បង្រៀន​ថៃ​រូប​នេះ ត្រូវ​បាន​យក​មក​ធ្វើ​ជា​ទំនុក​តែង​ជា​បទ​ភ្លេង​មួយ​បទ​ដែល​មាន​ចំណង​ជើង​ថា เขมรตรงไหนខ្មែរ​ត្រង់​ណា​?

ខាង​ក្រោម​នេះ​ជា​បទ ខ្មែរ​ត្រង់​ណា​? ដែល​មាន​ដាក់​ផ្សាយ​នៅ​ក្នុង​បណ្ដាញ​យូធូប និង​ស្រែ​ខ្មុក​សូម​បក​ប្រែ​ត្រួស​ៗ​នូវ​ខ្លឹម​សារ​នៃ​បទ​ចម្រៀង​នេះ ទុក​គ្រាន់​ជូន​លោក​អ្នក​ពិចារណា​ផង​ចុះ​។​

បទ ៖ ខ្មែរ​ត្រង់​ណា
សិល្បករ ៖ មិនជូ សន្តិរាស្ត្រ
ទំនុក ៖ សន្តិរាស្ត្រ ព្រៃប៉ា
រៀប​រៀង ៖ Aon Music Studio
មិកស៍​ម៉ាស្ទ័រ ៖ Aon Music Studio
កាត់ត​ក្រាហ្វិក ៖ Aon Music Studio

សួស្ដី​បាទ ខ្ញុំ​មក​ពី​ស្រី​ស្លាកេត
អាណា​ខេត្ត​ជាប់​កម្ពុជា
ខ្ញុំ​ជា​ជន​ជាតិ​ថៃ​តាំង​ពី​ចាប់​កំណើត​មក
ពេល​ខ្ញុំ​និយាយ​សំនៀង​ស្រដៀង​អាមេរិក
រូប​រាង​មុខ​មាត់​ស្រដៀង​កូរ៉េ
បញ្ចេញ​សំឡេង «​រ» ច្បាស់​ៗៗៗ
អណ្ដាត​​គន្លាស់ និយាយ​មក​យល់
ខ្ញុំ​ត្រូវ​បាន​គេ​ថា​​មិន​មែន​ជន​ជាតិ​ថៃ
ក៏​ចង់​ដឹង​ថា​វា​មិន​ដូច​ត្រង់​ណា
សុំ​ជំទាស់​ដាច់​ខាត​ហើយ
ខ្ញុំ​ជា​ជន​ជាតិ​ថៃ​១០០​ភាគរយ
ខ្មែរ​ត្រង់​ណា យី?
ខ្មែរ​ត្រង់​ណា ខ្មែរ​ត្រង់​ណា យី ន៎
ខ្មែរ​ត្រង់​ណា ខ្មែរ​ត្រង់​ណា យី
ខ្មែរ​ត្រង់​ណា ខ្មែរ​ត្រង់​ណា យី ន៎
ខ្មែរ​ត្រង់​ណា ណា ណា ណា ណា
ខ្មែរ​ត្រង់​ណា យី
ខ្មែរ​ត្រង់​ណា ខ្មែរ​ត្រង់​ណា យី ន៎
ខ្មែរ​ត្រង់​ណា ខ្មែរ​ត្រង់​ណា យី
ខ្មែរ​ត្រង់​ណា ខ្មែរ​ត្រង់​ណា យី ន៎
ខ្មែរ​ត្រង់​ណា ណា ណា ណា ណា
នរណា ថា​ខ្ញុំ​ជា​ខ្មែរ​?
ខ្ញុំ​ជា​ជន​ជាតិ​ថៃ
សួរ​នរណា​ក៏​គេ​ដឹង
កាល​នៅ​ក្មេង​រៀន​ជាមួយ​គ្រូ
គ្រូ​ប្រាប់​ថា​ខ្ញុំ​ជា​ជន​ជាតិ​ថៃ
បញ្ចេញ​សំឡេង​ត្រូវ​ច្បាស់
រ រឿ រ រីង ដេញ​តាម​គ្នា
សួរ​បន្តិច​ដូច​ខ្មែរ​ត្រង់​ណា​?
សួរ​បន្តិច​ដូច​ខ្មែរ​ត្រង់​ណា​?
ខ្ញុំ​ជា​ជន​ជាតិ​ថៃ
ជន​ជាតិ​ថៃ ទាំង​កាក (​អាចម៍​)​ណ៎ា

សំពះ ថ្ងៃសុក្រ 13 ខែ​មីនា 2020

Posted by សុភ័ក្ត្រ in អំពី​ភាសា, អំពីភាសា.
add a comment

ShotType1_540x540

កិរិយាសព្ទ
លើកដៃទាំងពីរផ្គុំម្រាមទាំង១០ ឆ្ពោះត្រង់ទៅរកបុគ្គល, ទៅរកទីឬវត្ថុដែលគួរគោរព ។ សំពះការ ក្រាបសំពះតាមបែបបទក្នុងវេលាដែលខ្លួនធ្វើអាពាហ៍ពិពាហ៍ ។ សំពះគ្រូ សំពះគោរពចំពោះគ្រូឬចំពោះគុណគ្រូដែលបានបង្រៀនមន្តវិជ្ជាការឬសិល្បៈផ្សេងៗ ។ សំពះងារ ឬ ថ្វាយបង្គំងារ ក្រាបថ្វាយបង្គំតាមបែបបទចំពោះព្រះករុណាជាម្ចាស់ជីវិត ទទួលឋានន្តរដែលទ្រង់ព្រះមេត្តាប្រោសព្រះរាជទានតាំង ។ សំពះពេលា សំពះព្រះអាទិត្យទទួលពេលាមានឫក្សដែលហោរកំណត់ឲ្យក្នុងពិធីអាពាហ៍ពិពាហ៍ ។ សំពះលា សំពះពោលពាក្យលាគ្នា ។ សំពះសួរ សំពះបុគ្គលដែលគួរគោរពបញ្ចេញវាចាសួរសុខទុក្ខផង ។ សំពះសុំទោស សំពះអង្វរសុំឲ្យគេអត់ទោសឲ្យ ។ សំពះសំពិន ( ម. ព. សំពិន ) ។ សំពះអ្នកតា សំពះចំពោះរូបអ្នកតាដែលសន្មតថា ស័ក្តិសិទ្ធិសុំឲ្យជួយ ។ ល ។

ប្រូប៉ាហ្កានដា ថ្ងៃសុក្រ 3 ខែមករា 2020

Posted by សុភ័ក្ត្រ in អំពី​ភាសា, អំពីភាសា, English.
add a comment

ប្រូប៉ាហ្កានដា ដែល​ភាសា​អង់គ្លេស​សរសេរ​ថា propaganda ទំនង​ជា​​មិន​មាន​ន័យ​សមមូល​នឹង​ភាសា​ខ្មែរ​ទេ​។ អត្ថន័យ​ចម្បង​នៃ​ពាក្យ​ ប្រូប៉ាហ្កានដា នេះ​នៅ​ក្នុង​ភាសា​អង់គ្លេស សំដៅ​លើ​ព័ត៌មាន​, ឬ​ជា​ពិសេស​ដែល​មាន​លក្ខណៈ​លម្អៀង ឬ​ធ្វើ​ឲ្យ​យល់​ខុស ដែល​ជា​ទូទៅ​ត្រូវ​បាន​ប្រើ​ប្រាស់​បម្រើ​ឲ្យ​បុព្វហេតុ​នយោបាយ ឬ​ទស្សនៈ​ណា​មួយ​ ឬ​អាច​សម្រាយ​ដោយ​ខ្លី​ថា ជា​ការ​ឃោសនា​ឲ្យ​ជឿ​។

ពាក្យ​ ប្រូប៉ាហ្កានដា នេះ​ជា​រឿយ​ៗ ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើ​ប្រាស់​ក្នុង​ន័យ​អវិជ្ជមាន​, ជា​ពិសេស​សម្រាប់​អ្នក​នយោបាយ​ដែល​ធ្វើ​ការ​អះអាង​មិន​ត្រឹម​ត្រូវ​ដើម្បី​ឲ្យ​ខ្លួន​ត្រូវ​បាន​គេ​បោះ​ឆ្នោត​ជូន ឬ​ការ​​ផ្សព្ធ​ផ្សាយ​ពាក្យ​ចចាមអារ៉ាម ដើម្បី​សម្រេច​គោល​បំណង​របស់​ខ្លួន​។ ជា​ការ​ពិត​ រាល់​យុទ្ធនាការ​ណា​ក៏​ដោយ ដែល​ប្រើ​ប្រាស់​សម្រាប់​អង្វរ ឬ​សុំ​ចិត្ត​ពី​ប្រជាជាន អាច​រាប់​បាន​ថា​ជា​ ប្រូប៉ាហ្កានដា ទាំង​អស់​។

សម្រាប់​វិស័យ​នយោបាយ​វិញ នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​លោក​មិន​សេរី ប្រូប៉ាហ្កានដា ត្រូវ​បាន​គេ​យក​ទៅ​ប្រើ​ប្រាស់​ជា​រឿយ​ៗ​​ស្ទើរ​គ្រប់​វត្ថុ​បំណង​ និង​ជា​ទូទៅ​តែង​បាន​ផល​ផង​​៕

ที่มาของชื่อ “เสียมราบ” หรือ “เสียมเรียบ” ?!? ថ្ងៃពុធ 18 ខែធ្នូ 2019

Posted by សុភ័ក្ត្រ in អំពីភាសា, ภาษาไทย.
add a comment

เสียมราบ และนครวัด (วงกลม) ในแผนที่เลขที่ 10 (ภาพจาก Royal Siamese Maps : War and Trade in Nineteenth Century Thailand, Bangkok : River Books, 2006.)

บทนำ

เสียมราบ หรือ เสียมเรียบ เป็นชื่อเมืองสำคัญเมืองหนึ่งของประเทศกัมพูชา พจนานุกรมเขมร ฉบับพุทธศาสนบัณฑิตย์ให้ความหมายโดยไม่ได้อธิบายความหมายของชื่อนี้ว่า …ชื่อจังหวัดหนึ่งในกัมพุชรัฐ อยู่ในทิศภาคตะวันตกเฉียงเหนือของกรุงพนมเปญ โบราณสถานแปลกๆ มีมากในจังหวัดนี้ยิ่งกว่าเขตอื่นอีก…

คำว่า เสียม พจนานุกรมเขมรฉบับเดียวกันให้ความหมายว่า ชื่อประเทศหนึ่งมีพรมแดนติดกับประเทศกัมพูชาทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือ…คนที่อยู่ในประเทศนี้ก็เรียกว่าเสียมด้วย…

อาจเป็นไปได้ที่คำนี้จะตรงกับคำว่า สยำ ภาษาเขมรโบราณที่ใช้เรียกชนชาติหนึ่ง ปรากฏอยู่ในภาพสลักระเบียงพระนครวัด ซึ่งนักวิชาการส่วนหนึ่งเชื่อว่าเป็นชาวสยาม แต่ไม่มีหลักฐานยืนยันชัดเจนในเรื่องนี้ อย่างไรก็ตามคำว่า เสียม ในชื่อ เสียมราบ ก็หมายถึงคนไทยนั่นเอง

คำว่า ราบ ในภาษาเขมรปัจจุบันออกเสียงว่า เรียบ มีความหมายว่า ราบ เรียบ ซึ่งตรงกับภาษาเขมรโบราณว่า “ราบ” หมายถึง “ลุ่ม ปราบให้เรียบ ปราบ” เมื่อรวมความแล้ว เสียมราบ (ออกเสียงว่าเสียมเรียบ) จึงแปลว่า ชาวสยาม (แพ้) ราบเรียบ

ชื่อ เสียมราบ มาจากไหนทำไมต้อง “เรียบ”

พระเจ้าปทุมสุริยวงศ์ เอกสารโบราณของกัมพูชาอธิบายที่มาชื่อ เสียมเรียบ เกิดมาจากพระร่วงไปหมอบราบด้วยความเกรงกลัวอำนาจพระเจ้าปทุมสุริยวงศ์ สถานที่บริเวณนั้นจึงได้ชื่อว่า เสียมราบ ดังความว่า

…พระเจ้าร่วงกับพวกพลไทยทั้งปวงกลัวพระเดชานุภาพกราบถวายบังคมชมพระบารมีพระเจ้าปทุมสุริยวงษ์ ตั้งแต่พระนครธมนครวัดจนถึงเมืองเสียมราบ จึงได้ชื่อว่า เสียมราบ แต่นั้นมา…

แสดงให้เห็นว่าแม้แต่ผู้เขียนพงศาวดารเขมรเองก็ไม่สามารถอธิบายได้ว่า เสียมราบ นั้น ราบเมื่อใด และราบเพราะเหตุใด จึงต้องแต่งตำนานอธิบายชื่อสถานที่

“สยามพ่าย” ที่เมืองพระนคร

เมืองเสียมราบ นครวัด และนครหลวง ในแผนที่เขมรในนี้ ซึ่งเขียนขึ้นสมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ (ภาพจาก Royal Siamese Maps : War and Trade in Nineteenth Century Thailand, Bangkok : River Books, 2006.)

ที่มาของนาม “เสียมราบ” ในพงศาวดารกัมพูชา

อย่างไรก็ตามหลักฐานของกัมพูชากล่าวว่า เมื่อเจ้าพญาจันทราชาประทับอยู่ที่กรุงศรีอยุธยาได้ 3 ปี เจ้าพญายศราชาได้เสด็จหนีไปที่กรุงศรีอยุธยาและทูลว่า เสด็จกอนได้กบฏและปลงพระชนม์สมเด็จพระศรีสุคนธบท เจ้าพญาจันทราชาจึงทูลลาพระเจ้ากรุงศรีอยุธยาจะเสด็จกลับไปกัมพูชา แต่ไม่ได้รับพระราชทานอนุญาต เจ้าพญาจันทราชาจึงทำทีว่าจะเสด็จออกไปคล้องช้างเผือกมาถวาย แล้วเสด็จหนีกลับมาจากกรุงศรีอยุธยาพร้อมด้วยกำลังทหาร

ครั้นเจ้าพญาจันทราชาปราบปรามขุนหลวงเสด็จ (กอน) ได้แล้ว พระองค์จึงได้ตั้งราชธานีของพระองค์อยู่ที่เมืองละแวก (ปัจจุบันอยู่ในจังหวัดกำพงฉนัง)

ต่อมาใน พ.ศ. 2083 พระเจ้ากรุงศรีอยุธยาจึงให้ยกทัพมาตีกัมพูชา ดังความในพงศาวดารเขมร ฉบับแปล จ.ศ. 1217 ที่แปลจากพระราชพงศาวดารกัมพูชา ฉบับออกญาวงศาสรรเพชญ (นง) กล่าวว่า

“…พระองค์ทรงราชย์ ลุศักราช 1462 (จ.ศ. 902) ศกชวดนักษัตรได้ 25 ปี พระชันษาได้ 55 ปี พระเจ้ากรุงศรีอยุธยา จึ่งยกทัพมาถึงพระนครหลวง ในปีชวดนั้น พระองค์ยกทัพไปถึงพระนครหลวงรบชนะ พระเจ้ากรุงศรีอยุธยาหนีไป พระเจ้าจันทร์ราชาจับได้เชลยไทยเป็นอันมากแล้วเสด็จกลับเข้ามาครองราชสมบัติ…”

ราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา ฉบับพระองค์นพรัตน์ กล่าวถึงสงครามระหว่างกรุงศรีอยุธยากับกัมพูชาไว้คล้ายคลึงกันว่า

“…๏ ลุศักราช 1462 (จ.ศ. 902 พ.ศ. 2083) ปีชวด พระองค์เสวยราชสมบัติ ณ บันทายลงแวกนานมาได้ 25 ปี สมเด็จพระเจ้ากรุงศรีอยุทธยา ได้ยกทัพมาตีกรุงกัมพูชาธิบดี พระองค์ได้ยกทัพไปรบกับกองทัพไทย มีชัยชนะกษัตริย์สยาม จับเชลยไทยไว้เป็นอันมาก เหลือจากนั้นได้แตกหนีกลับคืนไปยังกรุงศรีอยุทธยา…”

ส่วนพระราชพงศาวดารพระมหากษัตริย์เสวยราชสมบัติ ในกรุงกัมพูชาธิบดี ที่ชำระในรัชกาลสมเด็จพระนโรดมบรมรามเทวาวตาร ซึ่งส่วนใหญ่มักมีการเพิ่มเติมรายละเอียดเข้าไปมาก แต่ในสงครามครั้งนี้กลับบันทึกไว้เพียงสั้นๆ แต่มีการระบุปีศักราชแตกต่างไปจากพระราชพงศาวดารทั้ง 2 ฉบับที่กล่าวมา เนื่องจากในพระราชพงศาวดารฉบับนี้ระบุว่าเป็น จ.ศ. 872  (พ.ศ. 2053) และมีการกล่าวถึงสาเหตุของสงครามว่าเกิดจากการที่พระเจ้ากรุงศรีอยุธยาขอช้างเผือก แต่เจ้าพญาจันทราชาไม่ยอมถวาย ดังที่ได้แปลมาต่อไปนี้

“…ลุจุลศักราช 872 ปีมะเมียโทศก…ขณะนั้นพระเจ้าศรีอยุธยาให้พระราชสารมาขอช้างเผือกจากสมเด็จพระจันทราชา สมเด็จพระจันทราชาไม่ยอมถวาย จึ่งพระเจ้าศรีอยุธยายกทัพมา เสด็จยกไปรับรบที่มหานครวัด มีชัยชนะจับได้สยามเป็นเชลยกว่า 10,000 ส่วนกองทัพสยามก็ถอยกองทัพคืนไปศรีอยุธยา…”

เอกสารประวัติศาสตร์ของไทย เช่น พระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐอักษรนิติ์ ไม่มีการบันทึกถึงสงครามครั้งนี้ไว้

สงครามครั้งนี้อาจเป็นสาเหตุที่ทำให้เกิดชื่อ เสียมราบ บริเวณเมืองพระนครหลวงก็เป็นได้ อย่างไรก็ตามแต่เดิมน่าจะเป็นเพียงชุมชนแล้วจึงขยายเป็นเมืองต่อภายหลังในสมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์

ปราสาทนครวัด ศูนย์กลางของเมืองพระนครวัด ในสมัยหลังพระนคร

เสียมราบ ในเอกสารกัมพูชา

ดังได้กล่าวมาแล้วว่าไม่พบการใช้ชื่อ เสียมราบ เรียกบริเวณเมืองพระนครวัดก่อนสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนปลาย เนื่องจากไม่ปรากฏชื่อนี้เลยในศิลาจารึกนครวัดสมัยหลังเมืองพระนคร ดังนั้นชื่อนี้ควรเกิดขึ้นในสมัยกรุงธนบุรีจนถึงต้นรัตนโกสินทร์เป็นอย่างช้า

นอกจากนี้เมื่อเปรียบเทียบกับหลักฐานที่เป็นพงศาวดารกัมพูชาโดยเฉพาะพงศาวดารเขมร ฉบับออกญาพระคลัง (นง) ซึ่งแต่งในรัชกาลสมเด็จพระอุทัยราชา (พระองค์จันท์) ตรงกับรัชกาลที่ 2 ของไทย และสมเด็จพระหริรักษ์รามาอิศราธิบดีได้ส่งมาถวายพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและโปรดให้ขุนสุนทรโวหารแปลเป็นภาษาไทย ไม่พบว่ามีการเรียกบริเวณเมืองพระนครวัดว่า เสียมราบ หากใช้ว่า เมืองพระนครวัด ตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาจนถึงสมัยรัชกาลที่ 1 ของไทย (สอดคล้องกับศิลาจารึกนครวัดสมัยหลังพระนครที่เรียกบริเวณนี้ว่าเมืองพระนครวัด)

จารึกซึ่งปรากฏคำว่า “นครวัด” ในจารึกนครวัดสมัยหลังพระนคร ที่ปราสาทนครวัด

หากชื่อนี้ไม่มีการแก้ไขเมื่อแปลเป็นภาษาไทย ก็จะเป็นข้อมูลที่ยืนยันว่า ไม่มีการใช้ชื่อ เสียมราบ ในช่วงที่ร่วมสมัยกับรัชกาลที่ 2 ของไทย หากยังเรียกบริเวณนั้นว่า เมืองพระนครวัด (ต่อมาเมื่อได้สอบถาม มัก เปือน นักประวัติศาสตร์เขมร ได้รับคำยืนยันว่า ในพงศาวดารเขมร ฉบับออกญาพระคลัง (นง) ไม่มีการใช้ชื่อ เสียมราบ จริง แต่มักใช้ว่า เมืองพระนครวัด)

ส่วนราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา ฉบับพระองค์นพรัตน์ (แต่งเมื่อ พ.ศ. 2420) มีกล่าวถึงเมือง “เสียมราฐ” ตั้งแต่เหตุการณ์ในรัชกาลพระเจ้ากรุงธนบุรีเป็นต้นไป อย่างไรก็ตามชื่อ “เสียมราฐ” ในส่วนนี้น่าจะถูกแก้ไขแล้ว เนื่องจากบางตอนเมื่อกล่าวถึงเมืองนคร (วัด) ซึ่งเป็นเหตุการณ์ในรัชกาลพระเจ้าท้ายสระมีการเพิ่มวงเล็บอธิบายว่า “(คือเสียมราฐ)” แทรกอยู่ และในฉบับภาษาเขมรก็เรียกว่า “เสียมราบ” ไม่ได้ใช้ว่า “เสียมราฐ”

นอกจากนี้ก็มีกล่าวถึง เสียมราบ ในตำนานเรื่องพระเจ้าปทุมสุริยวงศ์ ดังได้กล่าวมาแล้ว แม้หลักฐานดังกล่าวจะมีความหนักแน่นไม่มากนัก แต่ก็แสดงให้เห็นว่าในสมัยที่เขียนตำนานเรื่องนี้ ไม่มีผู้ใดทราบว่า เสียมราบ เกิดขึ้นเมื่อใด จึงต้องแต่งเรื่องขึ้นเพื่ออธิบายชื่อของสถานที่ตรงนั้น

เสียมราบ ในเอกสารไทย

แม้พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับความพิสดารแทบทุกฉบับจะปรากฏชื่อ เสียมราบ ย้อนไปถึงรัชกาลสมเด็จพระนเรศวรมหาราช เมื่อครั้งยกทัพไปตีเมืองละแวก ใน พ.ศ. 2136 ดังปรากฏความในพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน ความว่า “…ให้เกณฑ์ทัพเมืองนครราชสีมาหมื่นหนึ่ง ยกตีลงมาทางสะพานทิพสะพานแสงไปเอาเมืองเสียมราฐ ตีไปฟากตะวันออกตั้งกะพงสวาย…”

ดังความที่ปรากฏในพระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา กล่าวถึงการยกทัพไปทางเมืองเสียมราบในรัชกาลพระเจ้าท้ายสระ ว่า …ฝ่ายพลทหารทัพบกไปทางเสียมราบ

อย่างไรก็ตามข้อความดังกล่าวมีความน่าสงสัย เนื่องจากไม่พบเอกสารร่วมสมัยฉบับอื่นที่กล่าวถึง เสียมราบ แม้แต่พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพระจักรพรรดิพงศ์ (จาด) ก็กล่าวถึงเหตุการณ์นั้นเพียงสั้นๆ ว่า

…ศักราช 1081 ปีกุนเอกศก ทรงพระกรุณาให้เกณฑ์กองทัพเรือพล 5,000 ทัพบกคน 5,000 ให้พระยาจักรีบ้านโรงฆ้องเป็นแม่ทัพบก พญาโกษาจีนเป็นแม่ทัพเรือกำปั่นสองลำ ยกออกไปรบญวนละแวกตีแตกเข้ามา…

ดังนั้นจึงไม่อาจระบุได้ว่า เสียมราบ มีใช้ตั้งแต่รัชกาลสมเด็จพระนเรศวรมหาราช หรือรัชกาลพระเจ้าท้ายสระ ตามความในพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับความพิสดารสำนวนต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน หรือพระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขาก็ตาม

ชื่อเมือง เสียมราบ ปรากฏหลักฐานอย่างชัดเจนในพระราชพงศาวดารสมัยกรุงธนบุรีและรัตนโกสินทร์ตอนต้น โดยเฉพาะพระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 1 ของ เจ้าพระยาทิพากรวงศมหาโกษาธิบดี (ขำ บุนนาค) กล่าวถึงการที่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ตรัสขอเมืองพระตะบอง และเมืองนครเสียมราบ จากสมเด็จพระนารายณ์รามาธิบดี (พระองค์เอง) ว่า

พระวิหารวัดเรียจโบร์ เมืองเสียมราบ สร้างในสมัยที่ไทยปกครองเมืองเสียมราฐ

“…จึ่งได้ทรงขอเขตแว่นแคว้นเมืองพระตะบอง แลเมืองขึ้น แลแขวงเมืองนครเสียมราบซึ่งเป็นเมืองใกล้เขตแดนไทย ตัดออกเป็นส่วนหนึ่งให้เจ้าพระยาอภัยภูเบศรว่ากล่าวบังคับบัญชาให้มาขึ้นต่อกรุงเทพมหานครทีเดียวมาจนทุกวันนี้…”

ครั้นถึงสมัยรัชกาลที่ 3 จึงมีการสร้างเมืองเสียมราบอย่างเป็นทางการ และมีการสร้างกำแพงเมืองเสียมราบด้วย ดังปรากฏข้อความในพงศาวดารเขมร ฉบับพระยาราชเสนา (เดช) ได้กล่าวถึงการที่พระยาราชสุภาวดี (โต กัลยาณมิตร) ซึ่งต่อมาได้เป็นเจ้าพระยานิกรบดินทร์ที่สมุหนายก ออกมาก่อสร้างป้อมและกำแพงเมืองพระตะบองและเมืองเสียมราบไว้ ดังนี้

“…แล้วโปรดเกล้าให้พญาราชสุภาวดีซึ่งเป็นเจ้าพญานิกรบดีนที่สมุหนายก ออกไปทำป้อมกำแพงเมืองปัตบอง  เมืองณครเสียมราบ พญาราชสุภาวดีก็ให้ก่อกำแพงเมืองปัตบองสูงสุดใบเสมา 8 ศอก มีป้อม 8 ป้อม น้ำข้างเชิงเทิน 8 ศอก ยาวตามลำน้ำ 17 เส้น ยืนขึ้นไปกว้าง 15 เส้น 10 วา ที่เมืองณครเสียมราบตามลำน้ำ 12 เส้น ยืนขึ้นไป 10 เส้น มีป้อม 6 ป้อม กำแพงแลป้อมสูงต่ำเท่ากันกับที่เมืองปัตบอง พญาราชสุภาวดีทำแล้วแต่ ณ ปีขาล จัตวาศก ศักราช 1204 (พ.ศ. 2385) พญาราชสุภาวดีกลับเข้ามา ณ กรุงเทพฯ…

ในพระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เรื่องประกาศเรื่องแผ่นดินเขมร ทรงเรียกเมือง เสียมราบ ว่า เมืองนครวัด อย่างไรก็ดี เอกสารอื่นๆ ยังคงใช้ เสียมราบ ทั่วไปจนถึงรัชกาลที่ 5 แล้วจึงเปลี่ยนมาเป็น เสียมราฐ ในภายหลัง

บทสรุป

จากหลักฐานในจารึกนครวัดสมัยหลังเมืองพระนครและพงศาวดารเขมรจะเห็นได้ว่า ในสมัยหลังเมืองพระนคร บริเวณที่เป็น “เมืองพระนคร” ลดความสำคัญลงไปมากเนื่องจากไม่ใช่ศูนย์กลางทางการปกครองเช่นอดีต

อย่างไรก็ตามเมือง เสียมราบ ถือเป็นจุดตั้งยุทธศาสตร์ที่สำคัญของกัมพูชาในสมัยหลังพระนคร นอกเหนือไปจากเมืองพระตะบองที่มีความสำคัญเพิ่มขึ้นแทนที่ ต่อมาเมื่อไทยพยายามเข้าแทรกแซงการเมืองของประเทศกัมพูชาในสมัยกรุงธนบุรีและสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้น

เมืองพระนครวัดจึงเพิ่มความสำคัญมากขึ้น และนำไปสู่การสร้าง “เมืองเสียมราบ” และมีการก่อสร้างกำแพงเมืองในสมัยรัชกาลที่ 3 ชื่อ เสียมราบ หรือ “เสียมเรียบ” จึงถูกใช้เป็นชื่อเมืองตามตำบลที่ย้ายมาตั้งเมืองอยู่จนกระทั่งปัจจุบัน

(หมายเหตุ บทความนี้คัดย่อมาเพียงบางส่วน ท่านสามารถอ่านทั้งหมดได้ในนิตยสารศิลปวัฒนธรรม ฉบับเดือนกุมภาพันธ์ 2562 )


เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อวันที่ 18 ธันวาคม 2562

https://www.silpa-mag.com/history/article_42941

“สยาม” เป็นชื่อที่พวกกัมพูชาใช้หมายถึง “คนป่า”… ថ្ងៃអាទិត្យ 15 ខែធ្នូ 2019

Posted by សុភ័ក្ត្រ in អំពីភាសា, ภาษาไทย.
1 comment so far

ขบวนแห่ของชาวสยามหรือ “เสียมก๊ก” สุจิตต์ วงษ์เทศ เคยกล่าวว่า คนกลุ่มนี้เป็นพวกที่อยู่รัฐและบ้านเมืองบริเวณสองฝั่งโขงที่เป็นเครือญาติใกล้ชิดสนิทสนมของกษัตริย์กัมพูชาในยุคนั้น ไม่ใช่ “กองทัพเมืองขึ้นของขอม” ตามคำอธิบายของนักวิชาการเจ้าอาณานิคมตะวันตก

“จีนเรียกอาณาจักรสุโขทัยว่า ‘เสียน’ ส่วนคำว่า ‘สยาม’ เป็นชื่อที่พวกกัมพูชาใช้หมายถึง ‘คนป่า’ จากแถบกลางของแม่น้ำ (เจ้าพระยา) ซึ่งมีรูปแกะสลักอยู่ที่ระเบียงด้านใต้ของนครวัด หลักฐานการใช้คำนี้ที่เก่าแก่ที่สุดขณะนี้ก็พบในจารึกของชาวจามในคริสต์ศตวรรษที่ 11 ซึ่งเอ่ยถึงชาวสยามในรายชื่อเชลยศึก ชื่อนี้ดูเหมือนจะแผลงมาจากคำ ‘ชาน’ ซึ่งชาวพม่าใช้เรียกบรรดารัฐชาวเขาทางเหนือซึ่งเรียงรายกันจากเหนือลงมาใต้จากรัฐโมกองและโมนยิน ไม่มีผู้ใดทราบว่าคำว่า ‘สยาม’ มีความหมายทางนิรุกติศาสตร์ว่าอย่างไร หลังจากการตั้งอาณาจักรอยุธบาขึ้นใน ค.ศ. 1350 ดินแดนที่อยู่ภายใต้การปกครองของกษัตริย์แห่งอาณาจักรนี้ก็ได้ชื่อว่า สยาม ชาวยุโรปก็มักเรียกตัวเมืองอยุธยาว่า ‘นครแห่งสยาม’”

ที่มา: ประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้เล่ม 1 โดย ดี.จี.อี. ฮอลล์ นักประวัติศาสตร์ชาวอังกฤษ เคยดำรงตำแหน่งศาสตราจารย์ด้านประวัติเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ประจำมหาวิทยาลัยคอร์เนล และมหาวิทยาลัยลอนดอน

ขณะที่ จิตร ภูมิศักดิ์ ได้ตั้งสมมติฐานถึงของความหมายดั้งเดิมของคำอันเป็นที่มาของคำ “สยาม” ว่า น่าจะหมายถึง ดินแดนลุ่มแม่น้ำ หรือเกี่ยวกับน้ำ ซึ่งสอดคล้องกับสภาพชีวิตของสังคมกสิกรรมในที่ราบลุ่มของชนชาติไต

พร้อมกันนี้ จิตร กล่าวย้ำว่า การหาความหมายที่มาของคำสยาม ไม่ควรไปเสาะหาคำที่คล้ายคลึงในภาษาอื่นๆ โดยละเลยการพิจารณาพัฒนาการของชีวิตทางประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมของคนไต และไม่จำเป็นต้องเลือกหา “แต่คำที่มีความหมายที่ดีวิเศษด้านเดียวเสมอไป” เพราะ “เราจะไม่ได้ความจริงที่ปรากฏขึ้นภายในวิถีทางพัฒนาแห่งประวัติศาสตร์สังคมเลย”

ที่มา: ความเป็นมาของคำสยาม, ไทย ลาว และขอม และลักษณะทางสังคมของชื่อชนชาติ โดย จิตร ภูมิศักดิ


เผยแพร่ครั้งแรกในระบบออนไลน์เมื่อ:30 มิถุนายน 2559

https://www.silpa-mag.com/history/article_629

_____________________________________________________
អាន​ផង​ដែរ ៖
១. អត្ថបទ​ប្រែ ៖ “សៀម” ជា​ឈ្មោះ​ដែល​ពួក​កម្ពុជា​ប្រើ​សំដៅ​ដល់ “មនុស្ស​ព្រៃ​”…

ប្រេត ថ្ងៃ​ព្រហស្បតិ៍ 19 ខែកញ្ញា 2019

Posted by សុភ័ក្ត្រ in អំពី​ភាសា, អំពីភាសា.
add a comment

491

________________________________________________
អានផងដែរ៖
១. ទំនួញប្រេត

%d bloggers like this: